Risk Değerlendirmesi, İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gerekli çalışmalardır.

Risk değerlendirmesi, işverenin oluşturduğu bir ekip tarafından gerçekleştirilir. Risk değerlendirmesi ekibi aşağıdakilerden oluşur.

  1. İşveren veya işveren vekili,
  2. İşyerinde sağlık ve güvenlik hizmetini yürüten iş güvenliği uzmanları ile işyeri hekimleri.
  3. İşyerindeki çalışan temsilcileri,
  4. İşyerindeki destek elemanları,
  5. İşyerindeki bütün birimleri temsil edecek şekilde belirlenen ve işyerinde yürütülen çalışmalar, mevcut veya muhtemel tehlike kaynakları ile riskler konusunda bilgi sahibi çalışanlar.

İşveren, ihtiyaç duyulduğunda bu ekibe destek olmak üzere işyeri dışındaki kişi ve kuruluşlardan hizmet alabilir.

Risk değerlendirmesi çalışmalarının koordinasyonu işveren veya işveren tarafından ekip içinden görevlendirilen bir kişi tarafından da sağlanabilir.

İşveren, risk değerlendirmesi çalışmalarında görevlendirilen kişi veya kişilerin görevlerini yerine getirmeleri amacıyla araç, gereç, mekân ve zaman gibi gerekli bütün ihtiyaçlarını karşılar, görevlerini yürütmeleri sebebiyle hak ve yetkilerini kısıtlayamaz.

Risk değerlendirmesi çalışmalarında görevlendirilen kişi veya kişiler işveren tarafından sağlanan bilgi ve belgeleri korur ve gizli tutar.

 

Risk değerlendirmesi, tüm işyerleri için tasarım veya kuruluş aşamasından başlamak üzere tehlikeleri tanımlama, riskleri belirleme ve analiz etme, risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması, dokümantasyon, yapılan çalışmaların güncellenmesi ve gerektiğinde yenileme aşamaları izlenerek gerçekleştirilir.

Risk Değerlendirmesi, işyerinde yürütülen çalışmalardan ve ileride yapılması gereken iş ve işlemlerden kaynaklanacak tehlikelerin tespit edilmesi ve risklerin belirlenerek analiz edilip değerlendirilmesi çalışmalarını kapsamaktadır. Yapılan çalışmada öncelikle mevcut işlerdeki tehlikeler tespit edilmeli, bu tehlikelerin neden olabileceği riskler belirlenmeli ve değerlendirilmelidir.

Aynı çalışmada, ilerleyen zamanlarda ortaya çıkabilecek durumlar ile ilgili tehlikeler ve bu tehlikelerden kaynaklanabilecek riskler de öngörülmeli ve analizleri yapılmalıdır.  Ancak tanımlanamayan risklerin ortaya çıkma olasılığı ve çalışma ortamının gözetimi sonucu değişen şartlar göz önüne alınarak risk değerlendirme çalışması belirli aralıklarla revize edilmelidir.

Risk değerlendirmesinin temel amacı, işyerindeki çalışma koşulları, işyerinin mevcut durumu, insan ve organizasyon hatalarından kaynaklanan tehlikeler de dikkate alınarak çalışanların ve işyeri dahilindeki tüm kişilerin sağlık ve güvenliklerini etkileyebilecek bütün unsurların belirlenerek değerlendirilmesi ve risklerin kontrol altına alınabilmesi için yapılacak çalışmalara proaktif bir yaklaşımla veri oluşturmaktır.

Tehlikelerin Tanımlanması

Tehlikeler tanımlanırken çalışma ortamı, çalışanlar ve işyerine ilişkin ilgisine göre asgari olarak aşağıda belirtilen bilgiler toplanır.

  1. İşyeri bina ve eklentileri,
  2. İşyerinde yürütülen faaliyetler ile iş ve işlemler,
  3. Üretim süreç ve teknikleri,
  4. İş ekipmanları,
  5. Kullanılan maddeler,
  6. Artık ve atıklarla ilgili işlemler,
  7. Organizasyon ve hiyerarşik yapı, görev, yetki ve sorumluluklar,
  8. Çalışanların tecrübe ve düşünceleri,
  9. İşe başlamadan önce ilgili mevzuat gereği alınacak çalışma izin belgeleri,
  10. Çalışanların eğitim, yaş, cinsiyet ve benzeri özellikleri ile sağlık gözetimi kayıtları,
  11. Genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ile kadın çalışanların durumu,
  12. İşyerinin teftiş sonuçları,
  13. Meslek hastalığı kayıtları,
  14. İş kazası kayıtları,
  15. İşyerinde meydana gelen ancak yaralanma veya ölüme neden olmadığı halde işyeri ya da iş ekipmanının zarara uğramasına yol açan olaylara ilişkin kayıtlar,
  16. Ramak kala olay kayıtları,
  17. Malzeme güvenlik bilgi formları,
  18. Ortam ve kişisel maruziyet düzeyi ölçüm sonuçları,
  19. Varsa daha önce yapılmış risk değerlendirmesi çalışmaları,
  20. Acil durum planları,
  21. Sağlık ve güvenlik planı ve patlamadan korunma dokümanı gibi belirli işyerlerinde hazırlanması gereken dokümanlar.

 

Tehlikelere ilişkin bilgiler toplanırken aynı üretim, yöntem ve teknikleri ile üretim yapan benzer işyerlerinde meydana gelen iş kazaları ve ortaya çıkan meslek hastalıkları da değerlendirilebilir.

 

Toplanan bilgiler ışığında; iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili mevzuatta yer alan hükümler de dikkate alınarak, çalışma ortamında bulunan fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikososyal, ergonomik ve benzeri tehlike kaynaklarından oluşan veya bunların etkileşimi sonucu ortaya çıkabilecek tehlikeler belirlenir ve kayda alınır. Bu belirleme yapılırken aşağıdaki hususlar, bu hususlardan etkilenecekler ve ne şekilde etkilenebilecekleri göz önünde bulundurulur.

 

  1. İşletmenin yeri nedeniyle ortaya çıkabilecek tehlikeler.
  2. Seçilen alanda, işyeri bina ve eklentilerinin plana uygun yerleştirilmemesi veya planda olmayan ilavelerin yapılmasından kaynaklanabilecek tehlikeler.
  3. İşyeri bina ve eklentilerinin yapı ve yapım tarzı ile seçilen yapı malzemelerinden kaynaklanabilecek tehlikeler.
  4. Bakım ve onarım işleri de dahil işyerinde yürütülecek her türlü faaliyet esnasında çalışma usulleri, vardiya düzeni, ekip çalışması, organizasyon, nezaret sistemi, hiyerarşik düzen, ziyaretçi veya işyeri çalışanı olmayan diğer kişiler gibi faktörlerden kaynaklanabilecek tehlikeler.
  5. İşin yürütümü, üretim teknikleri, kullanılan maddeler, makine ve ekipman, araç ve gereçler ile bunların çalışanların fiziksel özelliklerine uygun tasarlanmaması veya kullanılmamasından kaynaklanabilecek tehlikeler.
  6. Kuvvetli akım, aydınlatma, paratoner, topraklama gibi elektrik tesisatının bileşenleri ile ısıtma, havalandırma, atmosferik ve çevresel şartlardan korunma, drenaj, arıtma, yangın önleme ve mücadele ekipmanı ile benzeri yardımcı tesisat ve donanımlardan kaynaklanabilecek tehlikeler.
  7. İşyerinde yanma, parlama veya patlama ihtimali olan maddelerin işlenmesi, kullanılması, taşınması, depolanması ya da imha edilmesinden kaynaklanabilecek tehlikeler.
  8. Çalışma ortamına ilişkin hijyen koşulları ile çalışanların kişisel hijyen alışkanlıklarından kaynaklanabilecek tehlikeler.
  9. Çalışanın, işyeri içerisindeki ulaşım yollarının kullanımından kaynaklanabilecek tehlikeler.
  10. Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili yeterli eğitim almaması, bilgilendirilmemesi, çalışanlara uygun talimat verilmemesi veya çalışma izni prosedürü gereken durumlarda bu izin olmaksızın çalışılmasından kaynaklanabilecek tehlikeler.

 

Çalışma ortamında bulunan fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikososyal, ergonomik ve benzeri tehlike kaynaklarının neden olduğu tehlikeler ile ilgili işyerinde daha önce kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırma çalışması yapılmamış ise risk değerlendirmesi çalışmalarında kullanılmak üzere; bu tehlikelerin, nitelik ve niceliklerini ve çalışanların bunlara maruziyet seviyelerini belirlemek amacıyla gerekli bütün kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmalar yapılır.

 

Risklerin Belirlenmesi ve Analizi

Tespit edilmiş olan tehlikelerin her biri ayrı ayrı dikkate alınarak bu tehlikelerden kaynaklanabilecek risklerin hangi sıklıkta oluşabileceği ile bu risklerden kimlerin, nelerin, ne şekilde ve hangi şiddette zarar görebileceği belirlenir. Bu belirleme yapılırken mevcut kontrol tedbirlerinin etkisi de göz önünde bulundurulur.

 

Risk Kontrol Adımları

Risklerin kontrolünde şu adımlar uygulanır:

  1. Planlama: Analiz edilerek etkilerinin büyüklüğüne ve önemine göre sıralı hale getirilen risklerin kontrolü amacıyla bir planlama yapılır.
  2. Risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması: Riskin tamamen bertaraf edilmesi, bu mümkün değil ise riskin kabul edilebilir seviyeye indirilmesi için aşağıdaki adımlar uygulanır.
  • Tehlike veya tehlike kaynaklarının ortadan kaldırılması,
  • Tehlikelinin, tehlikeli olmayanla veya daha az tehlikeli olanla değiştirilmesi,
  • Riskler ile kaynağında mücadele edilmesi,
  1. Risk kontrol tedbirlerinin uygulanması: Kararlaştırılan tedbirlerin iş ve işlem basamakları, işlemi yapacak kişi/kişiler ya da işyeri bölümü, sorumlu kişi/kişiler ya da işyeri bölümü, başlama ve bitiş tarihi ile benzeri bilgileri içeren planlar hazırlanır.
  2. Uygulamaların izlenmesi: Hazırlanan planların uygulama adımları düzenli olarak izlenir, denetlenir ve aksayan yönler tespit edilerek gerekli düzeltici ve önleyici işlemler tamamlanır.

Risk kontrol adımları uygulanırken toplu korunma önlemlerine, kişisel korunma önlemlerine göre öncelik verilmesi ve uygulanacak önlemlerin yeni risklere neden olmaması sağlanır.

Belirlenen risk için kontrol tedbirlerinin hayata geçirilmesinden sonra yeniden risk seviyesi tespiti yapılır. Yeni seviye, kabul edilebilir risk seviyesinin üzerinde ise risk kontrol adımları baştan tekrarlanır.

 

Dokümantasyon

Bu aşamaya kadar olan risk değerlendirme süreci, ekteki İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirme Formu aracılığıyla dokümante edilerek kayıt altına alınır. İlgili doküman, asgarî aşağıdaki hususları kapsar.

  1. İşyerinin unvanı, adresi ve işverenin adı,
  2. Gerçekleştiren kişilerin isim ve unvanları ile bunlardan iş Güvenliği Uzmanı ve İşyeri Hekimi olanların Bakanlıkça verilmiş belge bilgileri,
  3. Gerçekleştirildiği tarih ve geçerlilik tarihi,
  4. Risk değerlendirmesi işyerindeki farklı bölümler için ayrı ayrı yapılmışsa her birinin adı,
  5. Belirlenen tehlike kaynakları ile tehlikeler,
  6. Tespit edilen riskler,
  7. Risk analizinde kullanılan yöntem veya yöntemler,
  8. Tespit edilen risklerin önem ve öncelik sırasını da içeren analiz sonuçları,
  9. Düzeltici ve önleyici kontrol tedbirleri, gerçekleştirilme tarihleri ve sonrasında tespit edilen risk seviyesi,

İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirme Formu’nun, ilk yayınında Değerlendirme, Derecelendirme ve Önlem Tablosu kısımları basılı olarak ve sayfaları numaralandırılarak; gerçekleştiren kişiler tarafından her sayfası paraflanıp, son sayfası imzalanarak işyerinde saklanır.

 

Risk Değerlendirmesinin Yenilenmesi

Yapılmış olan risk değerlendirmesi; tehlike sınıfına göre çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde sırasıyla en geç iki, dört ve altı yılda bir yenilenir.

Aşağıda belirtilen durumlarda ortaya çıkabilecek yeni risklerin, işyerinin tamamını veya bir bölümünü etkiliyor olması göz önünde bulundurularak risk değerlendirmesi tamamen veya kısmen yenilenir.

  1. İşyerinin taşınması veya binalarda değişiklik yapılması,
  2. İşyerinde uygulanan teknoloji, kullanılan madde ve ekipmanlarda değişiklikler meydana gelmesi,
  3. Üretim yönteminde değişiklikler olması,
  4. İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay meydana gelmesi,
  5. Çalışma ortamına ait sınır değerlere ilişkin bir mevzuat değişikliği olması,
  6. Çalışma ortamı ölçümü ve sağlık gözetim sonuçlarına göre gerekli görülmesi,
  7. İşyeri dışından kaynaklanan ve işyerini etkileyebilecek yeni bir tehlikenin ortaya çıkması.